با جراحی فک بیشتر آشنا شویم

همه ما افرادی را دیده ایم که در ناحیه فک و دهان خود با ناهنجاری هایی مانند جلو یا عقب بودن فک پایین، رشد ناکافی فک بالا یا کوچک بودن چانه مواجه هستند. این مشکلات می توانند علاوه بر تاثیر بر ظاهر صورت، باعث بروز مشکلاتی مانند دردهای مزمن، اختلالات تنفسی، دشواری در صحبت کردن، گاز گرفتن هنگام جویدن و سایش یا شکستگی بیش از حد دندان ها شوند. از طرفی، تغییرات ایجاد شده در فرم صورت ممکن است بر اعتماد به نفس فرد نیز تاثیر بگذارد. در ادامه برای اینکه با جراحی فک بیشتر آشنا شویم، به بررسی کوتاه و در عین حال کاملی از این روش، کاربردها و تاثیر آن بر عملکرد و تناسب اجزای صورت می پردازیم.

جراحی فک و صورت چیست؟

جراحی دهان، فک و صورت یکی از تخصص های حوزه جراحی است که بر درمان و بازسازی ناهنجاری ها، آسیب ها و بیماری های ناحیه صورت، حفره دهان، سر و گردن، فک ها و همچنین اصلاح برخی مشکلات زیبایی این نواحی تمرکز دارد.

جراحان دهان، فک و صورت برای تشخیص و درمان طیف گسترده ای از بیماری ها، صدمات و نقایص مربوط به سر، گردن، صورت، فک ها و بافت های سخت و نرم ناحیه دهان آموزش دیده اند. این تخصص همچنین می تواند در اصلاح برخی ناهنجاری های ساختاری و زیبایی صورت نقش داشته باشد.

جراحی فک اغلب به صورت تیمی و با همکاری جراح دهان، فک و صورت و متخصص ارتودنسی انجام می شود. هر دو از تخصص های دندانپزشکی هستند و از آنجا که وضعیت دندان ها و نحوه قرار گرفتن آنها در جراحی فک اهمیت زیادی دارد، همکاری میان این دو متخصص در روند درمان ضروری است.

مطالب مشابه: کاربرد لیزر ها در جراحی فک و صورت

در چه مواردی جراحی فک انجام می شود؟

نخستین گام برای تشخیص نیاز به جراحی فک و صورت، بررسی وضعیت فک ها و میزان هماهنگی آنها با دندان ها و سایر اجزای صورت است. زمانی که ناهنجاری فک باعث اختلال در عملکردهایی مانند جویدن، تکلم یا تنفس شود و با روش های غیر جراحی قابل اصلاح نباشد، ممکن است جراحی فک توصیه شود. برخی از مهم ترین مواردی که می توانند نیاز به بررسی برای جراحی فک را مطرح کنند عبارتند از:

• جلو بودن فک پایین
• عقب بودن فک پایین
• انحراف فک پایین
• کوچک بودن یا عقب بودن چانه
• انحراف فک بالا
• تنگی شدید فک بالا
• دیده شدن بیش از حد لثه هنگام لبخند زدن
• اپن بایت؛ ایجاد فاصله میان دندان های بالا و پایین هنگام بسته شدن دهان
• تنفس دهانی
• وجود برخی تومورها یا ضایعات در ناحیه فک
• اختلال در جویدن و بلع غذا
• درد مزمن در فک یا مفاصل فکی

اما چه عواملی باعث ایجاد این ناهنجاری ها می شوند؟ عوامل ژنتیکی، برخی سندرم های مادرزادی، اختلالات رشد و همچنین آسیب ها و ضربه های وارد شده به فک و صورت از جمله عواملی هستند که می توانند در ایجاد ناهنجاری های فکی نقش داشته باشند. افرادی که به دلیل بیماری، حوادث یا سایر عوامل دچار مشکلات ساختاری در فک و صورت شده اند، باید برای بررسی شرایط خود به متخصص مربوطه مراجعه کنند.

افرادی که به جراح فک و صورت مراجعه می کنند ممکن است با هدف درمان یک مشکل عملکردی، اصلاح ظاهر صورت یا هر دو تحت درمان قرار گیرند. جراحی فک می تواند با اصلاح موقعیت و بی نظمی استخوان های فک، علاوه بر بهبود عملکرد فک و دندان ها، به ایجاد تناسب بیشتر میان اجزای صورت نیز کمک کند.

جراحی اصلاح اپن بایت: در این روش، بخش مشخصی از استخوان فک بالا که دندان ها روی آن قرار گرفته اند اصلاح می شود تا وضعیت قرارگیری فک و دندان ها به شکل مناسب تری تنظیم شود. پس از جابه جایی فک، استخوان در موقعیت جدید با استفاده از صفحات و پیچ های مخصوص ثابت می شود.

جراحی اصلاح جلوآمدگی فک پایین: در این جراحی، استخوان فک پایین در قسمت مناسب برش داده می شود تا بخش حامل دندان ها از قسمت پشتی فک جدا شود. سپس این بخش به سمت عقب جابه جا شده و در موقعیت مناسب قرار می گیرد تا تناسب میان فک بالا و پایین و نحوه قرارگیری دندان ها اصلاح شود.

چه سنی برای جراحی فک و صورت مناسب است؟

این جراحی باید زمانی انجام شود که رشد استخوان فک کامل شده باشد. بنابراین در سنین بعد از بلوغ  و در واقع ۱۸ الی ۲۵ سالگی بهترین زمان برای این کار است. زیرا رشد فک در این سن به مرحله نهایی خود رسیده و متوقف می‌شود. تغییر چهره به وسیله جراحی فک هم باید در همین سنین که فرد بلوغ استخوانی خود را پشت سر گذاشته است انجام شود. اما اگر فک بیمار به مشکل حادی دچار باشد، جراح بر روی بهبود مشکل موجود در فک تمرکز می‌کند و سن متقاضی مسئله حائز اهمیتی نخواهد بود.

مراحل جراحی فک از تشخیص تا درمان

جراحی فک معمولا یک فرآیند چند مرحله ای است که از بررسی دقیق وضعیت فک و دندان ها آغاز می شود و تا دوره مراقبت و پیگیری پس از جراحی ادامه پیدا می کند.

• معاینه و تشخیص: پزشک وضعیت فک ها، دندان ها و نحوه قرارگیری آنها را بررسی می کند و مشکلات عملکردی و ساختاری را ارزیابی می کند. در این مرحله ممکن است از عکس های رادیوگرافی، سی تی اسکن و قالب گیری دندان ها نیز استفاده شود.
• برنامه ریزی درمان: پس از تشخیص، جراح فک و صورت و متخصص ارتودنسی درباره روش مناسب درمان تصمیم گیری می کنند. موقعیت جدید فک ها و میزان جابه جایی مورد نیاز با توجه به شرایط هر فرد مشخص می شود.
• آماده سازی پیش از جراحی: در بسیاری از موارد، بیمار پیش از جراحی تحت درمان ارتودنسی قرار می گیرد تا دندان ها برای قرار گرفتن مناسب پس از جراحی آماده شوند. دستورالعمل های لازم درباره داروها، تغذیه و مراقبت های پیش از عمل نیز ارائه می شود.
• انجام جراحی فک: جراحی تحت بیهوشی عمومی انجام می شود و استخوان فک در محل های مشخص برش داده شده و به موقعیت جدید منتقل می شود. سپس فک با استفاده از صفحات و پیچ های مخصوص در جای خود ثابت می شود.
• دوره نقاهت و مراقبت های پس از جراحی: پس از جراحی، تورم و ناراحتی تا حدی طبیعی است و بیمار باید توصیه های پزشک درباره تغذیه، بهداشت دهان و فعالیت های روزمره را رعایت کند. مدت زمان بهبودی با توجه به نوع جراحی و شرایط فرد متفاوت است.
• پیگیری و تکمیل درمان: جلسات معاینه برای بررسی روند ترمیم و وضعیت فک انجام می شود و در صورت نیاز، درمان ارتودنسی پس از جراحی ادامه پیدا می کند. هدف از این مرحله رسیدن به عملکرد مناسب و تثبیت نتیجه درمان است.

در مجموع، نتیجه جراحی فک به تشخیص دقیق، برنامه ریزی مناسب، اجرای صحیح جراحی و رعایت مراقبت های پس از آن بستگی دارد.

عوارض جراحی فک و صورت

مانند هر عمل جراحی دیگری، جراحی فک و صورت نیز می تواند با عوارضی همراه باشد. شدت و مدت این عوارض به نوع جراحی و شرایط بیمار بستگی دارد و رعایت توصیه های جراح می تواند به کاهش آنها کمک کند.

• بی حسی: ممکن است به دلیل تحریک یا آسیب موقت اعصاب، بخش هایی از لب، چانه یا صورت دچار بی حسی شود.
• تورم و کبودی: تورم و کبودی در روزهای ابتدایی شایع است و معمولا به تدریج کاهش پیدا می کند.
• خونریزی: مقداری خونریزی پس از جراحی طبیعی است، اما خونریزی شدید نیاز به بررسی پزشکی دارد.
• عفونت: در صورت رعایت نکردن مراقبت های بهداشتی یا بروز عوامل دیگر، احتمال عفونت وجود دارد.
• درد و سفتی فک: درد و محدود شدن باز شدن دهان ممکن است برای مدتی پس از جراحی ایجاد شود.
• عوارض بیهوشی: مانند سایر جراحی ها، احتمال بروز واکنش یا عوارض مرتبط با داروهای بیهوشی وجود دارد.

در مجموع، بسیاری از عوارض پس از جراحی فک موقتی هستند و با مراقبت مناسب و گذشت زمان برطرف می شوند.

تفاوت اصلی جراحی فک و ارتودنسی در هدف و نوع مشکل قابل درمان است. ارتودنسی بیشتر برای اصلاح موقعیت دندان ها، مرتب کردن آنها و بهبود نحوه قرارگیری دندان های بالا و پایین انجام می شود و با استفاده از براکت یا سایر تجهیزات ارتودنسی، دندان ها به تدریج به موقعیت مناسب منتقل می شوند.

در مقابل، جراحی فک برای اصلاح ناهنجاری های استخوانی و موقعیت فک ها انجام می شود؛ به ویژه زمانی که مشکل فکی شدید باشد و تنها با ارتودنسی قابل اصلاح نباشد. در بسیاری از موارد، جراحی فک و ارتودنسی به صورت مکمل و در چند مرحله انجام می شوند تا هم موقعیت فک ها و هم نظم و هماهنگی دندان ها اصلاح شود.

بیشتر بخوانید: جراحی افزایش ارتفاع استخوان فک برای ایمپلنت

جراحی فک چه مشکلاتی را برطرف می کند؟

جراحی فک می تواند برای اصلاح ناهنجاری های استخوانی و عملکردی فک انجام شود و در برخی موارد به بهبود تناسب اجزای صورت نیز کمک کند. مهم ترین مشکلاتی که ممکن است با جراحی فک برطرف شوند عبارتند از:

• جلو بودن فک پایین
• عقب بودن فک پایین
• انحراف یا عدم تقارن فک
• ناهنجاری های شدید فک بالا
• اپن بایت و بسته نشدن صحیح دندان ها
• مشکلات شدید بایت و قرارگیری نامناسب دندان ها
• اختلال در جویدن و گاز گرفتن غذا
• برخی مشکلات گفتاری ناشی از ناهنجاری فکی
• برخی مشکلات تنفسی مرتبط با ساختار فک
• درد و اختلالات مرتبط با مفصل فک در برخی موارد
• عدم تناسب و هماهنگی فک ها با سایر اجزای صورت

در مجموع، هدف جراحی فک تنها تغییر ظاهر صورت نیست، بلکه می تواند به اصلاح عملکرد فک و ایجاد هماهنگی بیشتر میان فک ها و دندان ها نیز کمک کند.

دوران نقاهت جراحی فک چقدر است؟

دوران نقاهت جراحی فک به نوع و گستردگی جراحی و شرایط جسمی فرد بستگی دارد، اما معمولا چند هفته زمان می برد. تورم و کبودی در روزهای ابتدایی بیشتر است و به تدریج کاهش پیدا می کند، در حالی که بهبود کامل استخوان فک ممکن است چند ماه طول بکشد. در هفته های اول معمولا رعایت رژیم غذایی نرم، بهداشت دهان و محدود کردن فعالیت های سنگین ضروری است. زمان بازگشت به فعالیت های روزمره و مشاهده نتیجه نهایی باید بر اساس نظر جراح تعیین شود.

اقدامات قبل و بعد از جراحی فک

ارتودنسی قبل و بعد از جراحی فک

جراحی فک معمولا با همکاری جراح دهان، فک و صورت و متخصص ارتودنسی انجام می شود. در بسیاری از موارد، بیمار پیش از جراحی تحت درمان ارتودنسی قرار می گیرد تا دندان ها در موقعیت مناسب برای جراحی و قرارگیری صحیح فک ها آماده شوند. این مرحله با توجه به شرایط هر فرد ممکن است حدود ۹ تا ۱۴ ماه طول بکشد. پس از جراحی نیز معمولا ادامه درمان ارتودنسی برای تنظیم نهایی دندان ها و تثبیت نتیجه درمان انجام می شود و مدت آن به شرایط بیمار بستگی دارد.

بستری شدن بعد از جراحی فک

جراحی فک معمولا در بیمارستان و تحت بیهوشی عمومی انجام می شود. پس از پایان جراحی، بیمار برای بررسی وضعیت عمومی، کنترل درد و تورم و اطمینان از نبود عوارض احتمالی، مدتی در بیمارستان بستری می شود. مدت بستری به نوع جراحی، تعداد فک های تحت درمان و شرایط جسمی بیمار بستگی دارد و معمولا توسط جراح تعیین می شود.

کنترل و تثبیت وضعیت فک بعد از جراحی

یکی از مهم ترین اقدامات بعد از جراحی فک، تثبیت موقعیت جدید فک ها و دندان ها است. از آنجا که بافت ها و عضلات ممکن است تمایل داشته باشند به وضعیت پیشین بازگردند، رعایت برنامه درمانی و استفاده از تجهیزات ارتودنسی اهمیت زیادی دارد. با گذشت زمان و پیشرفت روند ترمیم، ممکن است تجهیزات ثابت با پلاک های متحرک جایگزین شوند تا موقعیت دندان ها و فک ها بهتر تثبیت شود.

مراقبت های بعد از جراحی فک

پس از ترخیص، رعایت توصیه های پزشک برای کاهش عوارض و تسریع روند بهبودی ضروری است. بیمار باید هنگام استراحت سر خود را کمی بالاتر از بدن قرار دهد، داروهای تجویز شده را طبق دستور مصرف کند، از وارد کردن فشار به ناحیه جراحی خودداری کند و تا زمان توصیه پزشک فعالیت های بدنی سنگین انجام ندهد. رعایت بهداشت دهان نیز باید مطابق دستور جراح و با توجه به وضعیت محل جراحی انجام شود.

تغذیه بعد از جراحی فک

تغذیه بعد از جراحی فک یکی از بخش های مهم مراقبت در دوران نقاهت است. در روزها و هفته های ابتدایی معمولا مصرف غذاهای نرم و قابل بلع مانند سوپ، پوره سیب زمینی، ماست و سایر غذاهای نرم توصیه می شود تا فشار زیادی به فک وارد نشود. با بهبود شرایط بیمار، نوع غذا و میزان سفتی آن به تدریج و طبق نظر جراح تغییر می کند.